Οι κλιμακούμενες διαμαρτυρίες στο Ιράν, οι οποίες πυροδοτήθηκαν από την κατάρρευση της οικονομίας, ασκούν πρωτοφανείς πιέσεις στο θεοκρατικό καθεστώς της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Η Τεχεράνη εξακολουθεί να κλυδωνίζεται από τις συνέπειες του πολέμου 12 ημερών που κήρυξε το Ισραήλ τον περασμένο Ιούνιο, κατά τον οποίο οι Ηνωμένες Πολιτείες βομβάρδισαν πυρηνικές εγκαταστάσεις της χώρας.
Η οικονομική ασφυξία επιδεινώθηκε από τον Σεπτέμβριο, όταν τα Ηνωμένα Έθνη επέβαλαν εκ νέου κυρώσεις για το πυρηνικό πρόγραμμα της χώρας. Το εθνικό νόμισμα, το ριάλ, βρίσκεται σε ελεύθερη πτώση, με την ισοτιμία του να διολισθαίνει στα 1,4 εκατομμύρια ανά δολάριο.
Παράλληλα, ο λεγόμενος «Άξονας της Αντίστασης» —ο συνασπισμός χωρών και ένοπλων οργανώσεων που υποστηρίζονται από την Τεχεράνη— έχει αποδεκατιστεί στα χρόνια που μεσολάβησαν από την έναρξη του πολέμου Ισραήλ-Χαμάς το 2023.
Η Στρατηγική Πίεση των ΗΠΑ
Οι προειδοποιήσεις του Αμερικανού προέδρου Ντόναλντ Τραμπ, ότι οι ΗΠΑ θα παρέμβουν εάν η Τεχεράνη «καταστείλει βίαια ειρηνικούς διαδηλωτές», απέκτησαν νέο βάρος μετά τη σύλληψη του προέδρου της Βενεζουέλας, Νικολά Μαδούρο, από τις αμερικανικές δυνάμεις. Το Ιράν απάντησε με την ανάρτηση γιγαντοαφίσας στην Τεχεράνη, προειδοποιώντας τις ΗΠΑ και το Ισραήλ με βαριές απώλειες σε περίπτωση στρατιωτικής εμπλοκής στο έδαφός του.
Η Έκταση των Διαδηλώσεων
Σύμφωνα με το δίκτυο Human Rights Activists, οι διαδηλώσεις έχουν εξαπλωθεί σε περισσότερες από 170 τοποθεσίες σε 25 από τις 31 επαρχίες του Ιράν.
• Απώλειες: Τουλάχιστον 15 νεκροί και πάνω από 580 συλλήψεις.
• Πληροφόρηση: Η καταγραφή των γεγονότων παραμένει δυσχερής, καθώς τα κρατικά Μέσα παρέχουν ελάχιστα στοιχεία, ενώ οι δημοσιογράφοι αντιμετωπίζουν αυστηρούς περιορισμούς και κίνδυνο σύλληψης.
• Στάση Καθεστώτος: Παρά τη δήλωση του Ανώτατου Ηγέτη Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ ότι «οι ταραξίες πρέπει να τιμωρηθούν», το κύμα οργής δεν υποχωρεί.
Τα Αίτια της Εξέγερσης
Η οικονομική κρίση είναι ο κύριος καταλύτης. Με τον ετήσιο πληθωρισμό στο 40%, οι τιμές βασικών αγαθών (κρέας, ρύζι) έχουν εκτοξευθεί. Η απόφαση της κυβέρνησης τον Δεκέμβριο να αυξήσει την τιμή της επιδοτούμενης βενζίνης —με πρόβλεψη για αναπροσαρμογή κάθε τρεις μήνες— ήταν η σταγόνα που ξεχείλισε το ποτήρι.
Αν και οι κινητοποιήσεις ξεκίνησαν από τους εμπόρους της Τεχεράνης με οικονομικά αιτήματα, γρήγορα μετατράπηκαν σε αντικυβερνητική εξέγερση. Η κοινωνική οργή σιγοβράζει από το 2022, μετά τον θάνατο της Μαχσά Αμινί υπό αστυνομική κράτηση.
Η Κατάρρευση των Συμμαχιών
Ο περιφερειακός έλεγχος του Ιράν κλονίζεται συθέμελα:
1. Γάζα & Λίβανος: Το Ισραήλ έχει εξαρθρώσει τη Χαμάς και έχει εξοντώσει την ηγεσία της Χεζμπολάχ.
2. Συρία: Η ανατροπή του Μπασάρ αλ Άσαντ τον Δεκέμβριο του 2024 στέρησε από την Τεχεράνη τον σημαντικότερο στρατηγικό της σύμμαχο.
3. Υεμένη: Οι Χούθι δέχονται συνεχή πλήγματα από τις ΗΠΑ και το Ισραήλ.
4. Διεθνής Στήριξη: Η Κίνα παραμένει αγοραστής πετρελαίου αλλά αποφεύγει τη στρατιωτική εμπλοκή, ενώ η Ρωσία —παρά τη χρήση ιρανικών drones στην Ουκρανία— δεν έχει προσφέρει ουσιαστική κάλυψη.
Το Πυρηνικό Αδιέξοδο
Αν και το Ιράν υποστηρίζει τον ειρηνικό χαρακτήρα του προγράμματός του, ο ΔΟΑΕ προειδοποιεί ότι η Τεχεράνη διαθέτει πλέον τη δυνατότητα κατασκευής έως και 10 πυρηνικών κεφαλών. Πρόσφατα, η ιρανική κυβέρνηση δήλωσε ότι σταματά τον εμπλουτισμό ουρανίου, στέλνοντας σήμα ετοιμότητας για διαπραγματεύσεις με στόχο την άρση των κυρώσεων. Ωστόσο, μετά τις συγκρούσεις του Ιουνίου, δεν έχει υπάρξει ουσιαστική διπλωματική πρόοδος.
Ιστορικό Πλαίσιο: Από Σύμμαχος, Ορκισμένος Εχθρός
Η ρήξη των σχέσεων ΗΠΑ-Ιράν μετρά δεκαετίες:
• 1953-1979: Η εποχή του Σάχη, όπου το Ιράν ήταν ο στενότερος σύμμαχος των ΗΠΑ στην περιοχή.
• 1979: Η Ισλαμική Επανάσταση και η κρίση των ομήρων στην αμερικανική πρεσβεία οδήγησαν στην οριστική διακοπή των διπλωματικών σχέσεων.
• Δεκαετία ’80: Η υποστήριξη των ΗΠΑ στον Σαντάμ Χουσεΐν και ο «Πόλεμος των Τάνκερ».
• 2015-Σήμερα: Η πυρηνική συμφωνία (JCPOA) προσέφερε μια πρόσκαιρη ελπίδα, η οποία εξανεμίστηκε με τη μονομερή αποχώρηση των ΗΠΑ επί Τραμπ το 2018, οδηγώντας στην τρέχουσα εκρηκτική κατάσταση.
O…Καθηγητής