2026/02/15 at 3:57 ΜΜ 15/02/2026 newsroomΟ Γκράμσι, ο Πόπερ, ο Όμιλος Παπαναστασίου,
ο Πουλαντζάς, το λεξικό Δημητράκου
Όσα είπε ο καθηγητής Δημήτρης Δημητράκος στη δημόσια συζήτησή του με τον Ηλία Κανέλλη στο Ωδείο Αθηνών στις 12/2
Στη διάρκεια των σπουδών του είχε δάσκαλο στον Καρλ Πόπερ. Υπήρξε μέλος του Ομίλου Παπαναστασίου. Η αντίθεσή του στη δικτατορία τον ριζοσπαστικοποίησε. Το 1970 άρχισε να εργάζεται μελετώντας τη σκέψη του αριστερού στοχαστή Αντόνιο Γκράμσι – κι αυτό τον οδήγησε κριτικά εκτός της Αριστεράς. Η διαλεκτική θεωρεί ότι είναι ένα σόφισμα, χωρίς επιστημονική βάση. Και η διάκριση της πολιτικής αντιπαλότητας Δεξιά – Αριστερά επίσης δεν έχει πραγματικό νόημα, άλλοτε ούτε ο Μαρξ ούτε ο Ένγκελς έκαναν αυτό τον διαχωρισμό. Γνώρισε σημαντικούς στοχαστές στη ζωή του και εξίσου σημαντικούς διανοητές. Ο Ανδρέας Παπανδρέου είχε γοητεία, ο Κώστας Σημίτης διέθετε χιούμορ, ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης είχε σιδηρά λογική.
Τα παραπάνω, και πολλά άλλα, αφηγήθηκε ο ομότιμος καθηγητής πολιτικής φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, Δημήτρης Δημητράκος, στη διάρκεια της συνομιλίας του με τον Ηλία Κανέλλη, στο Ωδείο Αθηνών, το βράδυ της Πέμπτης, 12 Φεβρουαρίου 2026. Ήταν η πέμπτη εκδήλωση του πρώτου κύκλου της σειράς δημόσιων συνομιλιών με τίτλο «Κι αυτοί είναι η Ελλάδα. Συζητήσεις στο Ωδείο Αθηνών».
H συζήτηση άρχισε με αναφορά στον Γκράμσι, τον οποίον ο Δημητράκος μελέτησε συστηματικά για το διδακτορικό του, το οποίο εξέδωσε αναθεωρημένο σαράντα χρόνια μετά την αρχική συγγραφή του (Ηγεμονία και λόγος. Ο Αντόνιο Γκράμσι και το πρόβλημα της κατάκτησης της εξουσίας, εκδ. Επίκεντρο, 2021). Το ενδιαφέρον για τον Γκράμσι επειδή, κατά τον Δημήτρη Δημητράκο, «δεν ήταν μόνο σημαντικός μαρξιστής στοχαστής, ήταν και άνθρωπος της δράσης και ουσιαστικά ήταν ο ιδρυτής του Ιταλικού Κομμουνιστικού Κόμματος, του πιο δημοκρατικού και πιο σημαντικού νομίζω κομμουνιστικού κόμματος που υπήρξε – και είναι προς τιμήν του η αυτοδιάλυσή του». Μελετώντας τον Γκράμσι, ο Δημητράκος εντόπισε το πάθος ιδεολόγων όχι μόνο της κομμουνιστικής ιδεολογίας αλλά και της σοσιαλδημοκρατίας που διεκδικούν την ταμπέλα της Αριστεράς, «εφόσον ταυτίζουν την Αριστερά με ό,τι είναι καλό και ωραίο και ρωμαλέο κ.λπ.» σημείωσε όμως κάτι που δεν είναι πολύ γνωστό: ο Γκράμσι δεν χρησιμοποιούσε την έκφραση αυτή περί Αριστεράς και Δεξιάς, μάλιστα σε ένα γράμμα του του 1924 προς τον Παλμίρο Τολιάτι, έναν από τους κύριους συνεργάτες του, έγραφε: «ας αφήσουμε αυτές τις τοπογραφικές ταμπέλες οι οποίες δεν χρησιμεύουν σε τίποτα». Επ’ αυτού, ο Δημητράκος μοιράστηκε μια υποψία του από τα πολύ νεανικά του χρόνια, που σήμερα, μέσω των εκτενών αναζητήσεών του μέσω διαδικτύου, τείνει να μετατραπεί σε βεβαιότητα: «ούτε ο Μαρξ ούτε ο Ένγκελς χρησιμοποιούν τις λέξεις αυτές, τις έννοιες αυτές της Δεξιάς και της Αριστεράς. Δεν λένε ότι “εμείς είμαστε αριστεροί”. Θεωρούν ότι φέρνουν κάτι καινούργιο, το οποίο δεν έχει σχέση με αυτές τις ενδείξεις οι οποίες γεννήθηκαν με την Γαλλική Επανάσταση».
Η αμφισβήτηση της ορολογίας περί Αριστεράς και Δεξιάς οδηγεί στην κριτική της Διαλεκτικής. Ο Δημητράκος αναφέρθηκε στη στάση του Γερμανού σοσιαλδημοκράτη και πολύ σημαντικού στοχαστή Έντουαρντ Μπερνστάιν ο οποίος, από την εποχή της Β΄Διεθνούς, αμφισβήτησε τη Διαλεκτική ως μέθοδο εξήγησης των φαινομένων. «Δεν μπορείς να έχεις διαλεκτική λογική», αυτή είναι η θέση του Μπερνστάιν, που βέβαια καταδικάστηκε από τον Κάουτσκι ή τον Λένιν. «Διαλεκτική σημαίνει», σημείωσε ο Δημητράκος, «ότι είναι αντιφατική η πραγματικότητα, ότι υπάρχουν αντιθέσεις μέσα στην πραγματικότητα, ότι πάντα υπάρχει το πάνω και το κάτω, το ζεστό και το κρύο. Δεν υπάρχει μια αντιφατική πρόταση. Υπάρχει μια πρόταση και η αντίφαση της που είναι η άρνησή της. Έξω βρέχει ή δεν είναι αλήθεια ότι έξω βρέχει». Ο Δημητράκος καταλήγει λογικά στη θέση ότι «η διαλεκτική είναι μια επινόηση», κάτι που έχει υποστηρίξει και ο ιταλός μαρξιστής θεωρητικός Λούτσιο Κολέτι, ο οποίος ανακάλυψε ότι η διαλεκτική στην πραγματικότητα ήταν μια αβλεψία του Ένγκελς.
Ο Δημήτρης Δημητράκος μίλησε ακόμα για τον Καρλ Πόπερ, τον σημαντικό στοχαστή που ως φοιτητής στο London School of Economics (LSE) παρακολουθούσε τα σεμινάριά του – γνωστό για τις επεξεργασίες του περί ανοιχτής κοινωνίας αλλά και για την επιστημονική του προσέγγιση. «Ως δάσκαλος, ο Πόπερ ήταν δύσκολος, δύστροπος. Αλλά σε κατακτούσε με τη δύναμη της λογικής του», σημείωσε ο Δημητράκος, ο οποίος εξομολογήθηκε ότι ο Πόπερ επιδίωξε να τον έχει στο σεμινάριό του όταν διάβασε στη φοιτητική εφημερίδα μια συνέντευξη που είχε πάρει ο Δημητράκος από τον φιλόσοφο Μπέρτραντ Ράσελ.
Από τις φιλελεύθερες ιδέες ο Δημητράκος πέρασε σε πιο ριζοσπαστικές αντιλήψεις μετά το σοκ της δολοφονίας του Λαμπράκη το 1963, όταν ιδρύθηκε στην Αθήνα ο Όμιλος Παπαναστασίου, στον οποίο και συμμετείχε (από τους ζωντανούς, εκτός του Δημητράκου, συμμετείχαν ακόμα ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς και ο Τίτος Πατρίκιος) – οι πρώτες συναντήσεις γίνονταν στο σπίτι του Κώστα Σημίτη, δηλαδή των γονέων του. «Ήταν μια κίνηση της δική μας γενιάς που είχε πολλές προσδοκίες για κάτι καινούργιο στην Ελλάδα, για κάτι πιο ελεύθερο, πιο δημοκρατικό. Διεκδικούσαμε να τελειώσει το αντικομμουνιστικό κράτος που μας περιόριζε. Τότε ήρθα σε επαφή με τον μαρξισμό, τον οποίο εμπέδωσα κατόπιν, στη δικτατορία».
Ο Δημητράκος αναφέρθηκε στον μετασχηματισμό του Ομίλου Παπαναστασίου στη Δημοκρατική Άμυνα, στην αντίσταση στη χούντα των μελών της, στη βόμβα που εξερράγη στα χέρια του Σάκη Καράγιωργα και, κατόπιν, στη δίκη του, όταν αντιμετώπισε την ποινή του θανάτου. Στη δική του οπτική, από το Παρίσι όπου είχε καταφύγει, και στις συζητήσεις για ενίσχυση των βίαιων ενεργειών στην Ελλάδα, τις οποίες ο ίδιος απέκρουε. «Μπορώ να πω ότι δεν είναι πολύ ωραίο να κηρύσσεις την επανάσταση από το Παρίσι για να βοηθήσεις όσους αντιτίθενται στη χούντα ζώντας στην Ελλάδα, δεν είναι ωραίο δηλαδή να ζητάς να πάνε να ρισκάρουν τη ζωή τους εκεί». Η παρουσία του στο Παρίσι, πάντως, σημαδεύτηκε από την αυτοκτονία του φίλου του, του έλληνα μαρξιστή στοχαστή Νίκου Πουλαντζά, του έκοψε τόσο τραγικά τη δημιουργική του διαδρομή στις στις 3 Οκτωβρίου 1979.
Ο Δημήτρης Δημητράκος αναφέρθηκε επίσης στα πολιτικά πρόσωπα με τα οποία συναντήθηκε. Ο Ανδρέας Παπανδρέου ήταν τόσο γοητευτικός που μπορούσε να σε πείσει για ό,τι υποστήριζε. Ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης, αντίθετα, στην αρχή ήταν δυσπρόσιτος, αλλά σε καθήλωνε με τη δύναμη της λογικής του. Εξομολογήθηκε ακόμα ότι ο Κώστας Σημίτης είχε ένα ιδιότυπο προσωπικό χιούμορ με στοιχεία αυτοσαρκασμού. Και επιφύλαξε έπαινο για τον Λεωνίδα Κύρκο, «ο οποίος αν και καταδικασμένος σε θάνατο και είχε περάσει χρόνια σε φυλακές και σε εξορίες και είχε δώσει τα πάντα από τα φοιτητικά του χρόνια, έκανε την αυτοκριτική του. Και όχι μόνο αυτό, αλλά ομολόγησε και ότι ήταν παρών, ότι κρατούσε τσίλιες όταν δολοφόνησαν τον Κίτσο Μαλτέζο».
Κλείνοντας, ο Δημήτρης Δημητράκος αναφέρθηκε στον παππού του, τον λεξικογράφο Δημήτριο Δημητράκο, το λεξικό του οποίου ήταν βασικό εργαλείο επί δεκαετίες για όσους εργάζονταν με τη γλώσσα. Ο Δημήτρης Δημητράκος αποκάλυψε ότι με μια ομάδα ειδικών προσπαθούν να επικαιροποιήσουν το Επίτομο Λεξικό Δημητράκου, με επιλογές από την αρχαία γλώσσα, τη μεσαιωνική και τη σύγχρονη, συμβάλλοντας στη ζωντάνια, τον πλούτο και τη σημασία της νέας ελληνικής γλώσσας.
Την εκδήλωση παρακολούθησε πολύς κόσμος και, ανάμεσά τους, η τέως Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κατερίνα Σακελλαροπούλου – η οποία θα είναι η επόμενη συνομιλήτρια του Ηλία Κανέλλη στο Ωδείο Αθηνών, στις 12 Μαρτίου.