2026/10/29 at 12:20 ΜΜ 29/10/2026 newsroomΗ Συνδιάσκεψη της Λωζάννης, 1922–1923: Τα Πρακτικά στην ελληνική γλώσσα
Της Μαρουσώς Κ. Τσιριγωτάκη,
Ιστορικού Νεώτερης και Σύγχρονης Ελληνικής Ιστορίας
Στις 20 Νοεμβρίου 1922, δύο μήνες μετά την καταστροφή της Σμύρνης, εγκαινιάστηκε στη Λωζάννη η Συνδιάσκεψη Ειρήνης ανάμεσα στην κυβέρνηση της Άγκυρας και στις Συμμαχικές Δυνάμεις, δηλαδή τη Μεγάλη Βρετανία, τη Γαλλία και την Ιταλία. Συμμετείχαν, επίσης, η Ελλάδα, η Ιαπωνία, η Ρουμανία και το Βασίλειο των Σέρβων, Κροατών και Σλοβένων, κράτη που είχαν ταχθεί με τις Συμμαχικές Δυνάμεις και είχαν βρεθεί σε εμπόλεμη κατάσταση με την Οθωμανική Αυτοκρατορία, συνεπώς συμβαλλόμενα μέρη στη διευθέτηση της ειρήνης.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες παρακολούθησαν τις εργασίες ως παρατηρητές, με δυνατότητα παρέμβασης. Η σύνθεση της Συνδιάσκεψης μεταβαλλόταν ανάλογα με την ημερήσια διάταξη. Για παράδειγμα, στη συζήτηση για το καθεστώς των Στενών συμμετείχε ενιαία αντιπροσωπεία της Ρωσίας, της Ουκρανίας και της Γεωργίας, ενώ η Βουλγαρία κλήθηκε στις συνεδριάσεις για τα σύνορα της Θράκης και την πρόσβασή της στο Αιγαίο. Η Συνδιάσκεψη διεκόπη στις 4 Φεβρουαρίου 1923, ύστερα από αδιέξοδο των συνομιλιών σε βασικά ζητήματα.
Τα Πρακτικά του πρώτου αυτού μέρους της Συνδιάσκεψης της Λωζάννης (εφεξής «Πρακτικά»), στα οποία περιλαμβάνονται οι εργασίες των ολομελειών, των επιτροπών και των υποεπιτροπών, δημοσιεύθηκαν επισήμως στη γαλλική γλώσσα. Η αγγλική έκδοση, η οποία συντάχθηκε ταυτόχρονα με το γαλλικό πρωτότυπο και φέρει ισοδύναμο νομικό κύρος, παρουσιάστηκε στο Βρετανικό Κοινοβούλιο το 1923. Στα μέσα της δεκαετίας του 1960, τα Πρακτικά μεταφράστηκαν και στην τουρκική γλώσσα.
Αν και η Συνθήκη της Λωζάννης και τα αποτελέσματά της αποτελούν σταθερό σημείο αναφοράς στον ελληνικό δημόσιο, πολιτικό και επιστημονικό λόγο, έως το 2023 δεν είχε αναληφθεί συστηματική προσπάθεια μετάφρασης των Πρακτικών στην ελληνική γλώσσα. Το κενό αυτό ανέλαβε να καλύψει η Οικουμενική Ομοσπονδία Κωνσταντινουπολιτών (Οι.Ομ.Κω.). Κατόπιν δημόσιου καλέσματός της, συγκροτήθηκε εθελοντική μεταφραστική ομάδα δώδεκα ατόμων, με συντονίστρια την ιστορικό Άννα Φραντζή.
Είχα την τιμή και τη χαρά να συμμετάσχω τόσο στη μεταφραστική όσο και στην τριμελή ομάδα επιμέλειας, μαζί με την Άννα Φραντζή και τη Ροδάνθη Σκουρτέλη. Η μετάφραση ολοκληρώθηκε το 2025 και τα Πρακτικά εκδόθηκαν για πρώτη φορά στην ελληνική γλώσσα, σε τόμο περίπου 800 σελίδων, από τη Διεύθυνση Εκδόσεων και Εκτυπώσεων της Βουλής των Ελλήνων, σε συνεργασία με την Οι.Ομ.Κω. Ο τόμος, ο οποίος κυκλοφορεί εκτός εμπορίου, παρουσιάστηκε επισήμως στις 8 Ιουλίου 2026.
Ως βασικό κείμενο μετάφρασης χρησιμοποιήθηκε η αγγλική έκδοση. Όπου κρίθηκε απαραίτητο, η ομάδα επιμέλειας ανέτρεξε στο γαλλικό πρωτότυπο για τον έλεγχο της απόδοσης, ενώ για την ορολογία συμβουλεύτηκε την επίσημη ελληνική μετάφραση της Συνθήκης, που εκδόθηκε από το Υπουργείο Εξωτερικών το 1923. Επιπλέον, έπειτα από ιστορική έρευνα της Άννας Φραντζή και δική μου, περιλήφθηκαν στην έκδοση υποσημειώσεις με την ένδειξη «ΣτΕ» («Σημείωση της Επιμέλειας»), με σκοπό τη διευκόλυνση του αναγνώστη και την αποσαφήνιση του διαπραγματευτικού πλαισίου.
Η ολοκλήρωση του εγχειρήματος προϋπέθετε μια απαιτητική διαδικασία μετάφρασης και επιμέλειας. Στα Πρακτικά ο λόγος αποδίδεται κυρίως σε τρίτο πρόσωπο. Το κείμενο παρουσιάζει κατά σημεία ακαμψία και αποσπασματικότητα, τις οποίες διατηρήσαμε ως στοιχεία της ιστορικής αυθεντικότητας της διαβούλευσης. Το ύφος διαφοροποιείται ανάλογα με τον ομιλητή και την εθνικότητά του, αντανακλώντας και τις γλωσσικές συνθήκες της διαπραγμάτευσης.
Οι παρεμβάσεις των αντιπροσωπειών της Μεγάλης Βρετανίας, των Ηνωμένων Πολιτειών και της Ιαπωνίας έγιναν στην αγγλική γλώσσα και παρατίθενται αυτούσιες στα Πρακτικά. Οι υπόλοιποι ομιλητές εκφράζονταν στη γαλλική, γλώσσα που για τους περισσότερους δεν ήταν η μητρική τους· ο λόγος τους φτάνει στον αναγνώστη μέσα από την αγγλική και, πλέον, την ελληνική απόδοση.
Τα Πρακτικά αποτυπώνουν τη διαδρομή προς τη Συνθήκη της Λωζάννης: τις θέσεις, τις απαιτήσεις και τις υποχωρήσεις των αντιπροσωπειών, αλλά και τα αδιέξοδα και τις συγκλίσεις που κατέστησαν δυνατή την ειρήνη. Παράλληλα, αναδεικνύουν κρίσιμα ζητήματα για την ιστορία της Ελλάδας και της Ανατολικής Μεσογείου: τον υποχρεωτικό ή εθελοντικό χαρακτήρα της ανταλλαγής των πληθυσμών, τον «πόλεμο των στατιστικών» μεταξύ του Ελευθερίου Βενιζέλου και του İsmet Πασά —αργότερα γνωστού ως İsmet İnönü— για την εθνοτική σύνθεση της Θράκης, το ζήτημα των Διομολογήσεων, τη βρετανοτουρκική αντιπαράθεση για τη Μοσούλη και τα πετρελαϊκά κοιτάσματά της, το καθεστώς των Στενών και την παραμονή ή μη του Οικουμενικού Πατριαρχείου στην έδρα του.
Η μελέτη των Πρακτικών δεν ευνοεί απλουστευτικές ερμηνείες ή συνθηματολογικές χρήσεις της ιστορίας. Αντίθετα, αναδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο οι διεθνείς συμφωνίες διαμορφώνονται μέσα από συγκεκριμένες επιλογές, δεσμεύσεις και αποφάσεις.
Πέρα όμως από τη διπλωματική και πολιτική τους διάσταση, τα Πρακτικά θέτουν και έναν ευρύτερο προβληματισμό αναφορικά με την επιλεκτικότητα της ιστορικής αφήγησης, τη μετατροπή της σε εθνική ιστορική μνήμη ή/και τραύμα, καθώς και τη χρήση της ως διαπραγματευτικού εργαλείου. Κάθε αντιπροσωπεία προσήλθε στο τραπέζι με τη δική της εκδοχή για τα γεγονότα και την επικαλέστηκε για να θεμελιώσει τις αξιώσεις της.
Ο τόμος βρίσκεται ήδη στη Δημοτική Βιβλιοθήκη Πειραιά και πρόκειται να διατεθεί και σε άλλες βιβλιοθήκες. Στόχος της έκδοσης είναι να καταστήσει το περιεχόμενο των Πρακτικών προσιτό στην ιστορική έρευνα και στο ευρύ αναγνωστικό κοινό. Ύστερα από εκατόν τρία χρόνια, τα Πρακτικά του πρώτου μέρους της Συνδιάσκεψης της Λωζάννης είναι για πρώτη φορά διαθέσιμα στην ελληνική γλώσσα.