2026/10/05 at 10:58 ΠΜ 05/10/2026 newsroom
Το «κύκνειο άσμα» του Κωνσταντίνου Τσουκαλά, η αντίσταση στη χούντα, ο Νίκος Πουλαντζάς και ο «Αόρατος Λεβιάθαν»
Στη μνήμη του Κωνσταντίνου Τσουκαλά ήταν αφιερωμένη η ομιλία του πρώην Προέδρου της Δημοκρατίας και ακαδημαϊκού Προκόπιου Παυλόπουλου, στο πλαίσιο των ΧΧΙ «Διεθνολογικών Συναντήσεων Ναυπλίου», που πραγματοποιήθηκαν στο Ναύπλιο.
Με τίτλο «Μνήμη Κωνσταντίνου Τσουκαλά: Πορεία στους δρόμους της Ελευθερίας», ο κ. Παυλόπουλος αναφέρθηκε στην επιστημονική διαδρομή, την αντιστασιακή δράση και την πνευματική παρακαταθήκη του διακεκριμένου κοινωνιολόγου, τονίζοντας ότι το έργο του έχει αφήσει ισχυρό αποτύπωμα στην πνευματική και δημόσια ζωή της χώρας.
Από τη Νομική στην Κοινωνιολογία
Ο Προκόπιος Παυλόπουλος στάθηκε ιδιαίτερα στην ευρύτητα της παιδείας του Κωνσταντίνου Τσουκαλά, ο οποίος ξεκίνησε από τη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και συνέχισε τις σπουδές του σε σημαντικά πανεπιστήμια της Ευρώπης και των ΗΠΑ.
Δίδαξε σε κορυφαία πανεπιστήμια του εξωτερικού και ολοκλήρωσε την ακαδημαϊκή του πορεία ως καθηγητής Κοινωνιολογίας στο ΕΚΠΑ. Παράλληλα, διετέλεσε επιστημονικός διευθυντής και πρόεδρος του Εθνικού Ιδρύματος Κοινωνικών Ερευνών, ενώ υπηρέτησε και ως πρόεδρος του Ιδρύματος Ελληνικού Πολιτισμού.
Ιδιαίτερη αναφορά έκανε ο κ. Παυλόπουλος και στην εκλογή του Τσουκαλά ως τακτικού μέλους της Ακαδημίας Αθηνών το 2025 στην έδρα της Κοινωνιολογίας.
Η αντίσταση στη δικτατορία και ο Πουλαντζάς
Κεντρική θέση στην ομιλία κατείχε και η αντιστασιακή δράση του Κωνσταντίνου Τσουκαλά κατά τη διάρκεια της δικτατορίας.
Ο κ. Παυλόπουλος αναφέρθηκε στη μελέτη «Η Ελληνική Τραγωδία», που εκδόθηκε το 1969 και μεταφράστηκε σε πολλές γλώσσες, υπογραμμίζοντας τον ρόλο που, κατά την εκτίμησή του, διαδραμάτισε στην αφύπνιση της ευρωπαϊκής κοινής γνώμης απέναντι στη χούντα.
Ξεχωριστή ήταν η αναφορά του στη σχέση του Τσουκαλά με τον Νίκο Πουλαντζά, με τον οποίο συνδέθηκε από τα παιδικά τους χρόνια και συμπορεύτηκε στο Παρίσι. Ο Παυλόπουλος μίλησε για δύο σημαντικές μορφές της ελληνικής αριστερής διανόησης, ενώ αναφέρθηκε και στο προσωπικό αποτύπωμα που άφησε στον Τσουκαλά η τραγική αυτοχειρία του Πουλαντζά.
Ο «Αόρατος Λεβιάθαν» και η κριτική στην παγκοσμιοποίηση
Ιδιαίτερη θέση στην ομιλία είχε το έργο «Ο Αόρατος Λεβιάθαν», το οποίο ο Παυλόπουλος χαρακτήρισε ως ένα από τα σημαντικότερα έργα του Τσουκαλά και «κύκνειο άσμα» του.
Σύμφωνα με την προσέγγιση του πρώην Προέδρου της Δημοκρατίας, στον πυρήνα της σκέψης του Τσουκαλά βρίσκονταν η Ισότητα και η Ελευθερία, με την τελευταία να συνδέεται άμεσα με τα θεμελιώδη δικαιώματα, το κράτος δικαίου, τη διάκριση των εξουσιών και την αντιπροσωπευτική δημοκρατία.
Ο Παυλόπουλος ανέδειξε την κριτική του Τσουκαλά στις επιπτώσεις της οικονομικής παγκοσμιοποίησης, στις σύγχρονες χρηματοπιστωτικές πρακτικές και στον ρόλο της τεχνολογίας, ιδιαίτερα σε μια εποχή κατά την οποία η τεχνητή νοημοσύνη και η ψηφιοποίηση μεταβάλλουν τους όρους άσκησης οικονομικής και πολιτικής ισχύος.
«Έζησε και έδρασε ελεύθερος»
Κλείνοντας την ομιλία του, ο Προκόπιος Παυλόπουλος συνέδεσε τη σκέψη του Κωνσταντίνου Τσουκαλά με τον Αλμπέρ Καμύ και την υπεράσπιση του ανθρώπου και των θεμελιωδών δικαιωμάτων του.
Όπως σημείωσε, ο Τσουκαλάς αντιμετώπισε μέχρι το τέλος της ζωής του την αγωνία για την πορεία του ανθρώπου απέναντι στις ανισότητες, την οικονομική παγκοσμιοποίηση, την τεχνολογική εξέλιξη και την κλιματική κρίση.
Το τελικό μήνυμα της ομιλίας ήταν σαφές: η παρακαταθήκη του Κωνσταντίνου Τσουκαλά συνδέεται με την υπεράσπιση της ελευθερίας, της δημοκρατίας και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.
Και όπως χαρακτηριστικά τόνισε ο κ. Παυλόπουλος, ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς «έζησε μαζί μας και έδρασε ελεύθερος, ακόμη δε και στο τέλος του μας αποχαιρέτισε το ίδιο ελεύθερος».